بغداد ) ، مؤلف تفسير كبير . اين كتاب كه به زبان عربى است مشتمل بر تاريخ از آغاز آفرينش تا سال 302 ه . ق ( از هجرت به بعد بر حسب سنوات منظم گرديده . ) ذيلهاى بسيارى بر آن نوشته‌اند از جمله عريب قرطبى است كه وقايع را تا 320 ه . ق تعقيب كرده است و ثابت ابن سنان در تعقيب ذيل مزبور سال 360 نوشته و هلال بن محسن صابى ( 359 - 448 ه . ق ) حوادث را تا 448 ه . ق و پسرش محمد بن هلال « عيون التواريخ » را در تعقيب كار پدر انجام داده و حوادث را تا سال 479 ه . ق و پس از او محمد بن عبد الملك همدانى تا 487 ه . ق ( فوت 521 ه . ق ) . تاريخ طبرى نخستين تاريخ كاملى است كه به زبان عربى نوشته شده است و از تواريخ معتبر محسوب مىشود و از نظر تاريخ ايران پيش از اسلام اهميت خاصى دارد و تمام آن توسط مرحوم پاينده به فارسى ترجمه شده است . اين كتاب در 1876 - 1901 م به اهتمام دخويه در ليدن در 15 جلد و در مصر و تركيه مكرر به طبع رسيد و نولد كه ، قسمت مربوط به ايران و عرب را در زمان ساسانيان به آلمانى ترجمه كرد ( ليدن 1879 ) و توسط استاد دكتر زرياب خويى به فارسى ترجمه شد . تاريخ طبرى چندين بار تلخيص و اختصار شد كه نخستين بار به وسيلهء بلعمى در 352 ه . به فارسى برگردانيده شد و در هند و ايران مكرر چاپ شد و همين ترجمهء فارسى به زبانهاى فرانسوى ، عربى ، تركى و چغتايى ترجمه شده است . 28 - تأويل مختلف الحديث ، لابن قتيبة ( مصر 1326 ه . ) : تأليف ابو محمد عبد اللّه بن مسلم ابن قتيبه كوفى دينورى . پدر او از مردم « مرو » و مولد او در كوفه ( 213 ه . 924 م ) بود ( و بنا به قولى بغداد بود ) و در سال 270 يا 271 يا 276 ه . در بغداد در گذشت . ابو محمد ، اديبى عالم به لغت و نحو و غريب القرآن و معانى قرآن و شعر و فقه بوده . وى مدتى در دينور منصب قضا داشت و از اين رو به دينورى شهرت يافت و پس از آن تا زمان مرگ در بغداد تدريس مى كرد . كتابهاى بسيارى از خود به جاى گذاشت از جمله همين كتاب است كه يك بار در 1326 ه . و بار ديگر در 1386 ه . در مصر و بار سوم در 1393 ه . در بيروت در 367 صفحه به قطع وزيرى چاپ شد . هدف ابن قتيبه در اين كتاب دفاع از اهل حديث و رد انتقادهاى مجبره مشبه و رافضه و ساير اهل كلام مى باشد . و همچنين حديثهايى را كه به ظاهر با اسلام و توحيد مطابقت ندارد تأويل كرده است . 29 - تتمة اليتيمة ، للثعالبى [ تهران 1303 ه . ق ] . از مؤلف كتاب « يتيمة الدهر فى شعراء اهل العصر » ابو منصور ثعالبى ( ولادت 350 - فوت 429 ه . ق در نيشابور ) . از جمله ادباى بزرگ ايران است كه غالب اوقات خود را به تأليف كتب عديده در فنون مختلف ادب ، لغت ، تاريخ ، گذرانده و به عادت معمول آن زمان و نظر به رواج بازار زبان عربى و جنبهء عمليت و وسعت دايرهء لغات و عموميت آن تمام تأليفات خود را به اين زبان پرداخته است و غالب آثار ثعالبى باقى است و اكثر آنها به طبع رسيده است . بعد از قريب بيست سال كه از انتشار نسخهء نهايى « يتيمة الدهر » گذشته بود ، ثعالبى به شرحى كه خود در مقدمهء نسخهء « تتمة اليتيمة » مى گويد : براى رفع نقايص و جبر كسورى كه